تــــــــــــــــــــــــــــــــــهران

بهمن جلالی، 1386- 1387

Homepage

Artists

شناخت تهران به‌عنوان بزرگ‌ ‌ترین شهر ایران و یكی از كلان‌شهرهای جهان از زمانی كه قصبه‌ی كوچكی در دامنه‌ی البرز بود و آقامحمدخان قاجار در سال 1209ق /1794 م آن ‌را به‌عنوان پایتخت ایران برگزید، تا كنون و آن‌چه كه در این تاریخچه تحولات سیاسی و اجتماعی در آن به‌وجود آمد و چند بار چهره‌ی شهری خود را از دست داد تا به ‌شكل كنونی رسید، تحقیقی است طولانی كه آن‌چه در این مقاله می‌آید، اشاره به رویدادهای مهمی است كه در طی چهار دوره‌ی تاریخی در این شهر روی داده است:

تهران در دوره‌‌ی حکومت قاجارها

دوره‌ی پایتخت شدن تهران
آقامحمدخان قاجار سرسلسله‌ی دوره‌ی قاجار در سال 1209ق/ 1794م تهران را به ‌عنوان پایتخت سلطنت خود انتخاب می ‌كند. از آن زمان تا زمان انقراض دوره‌ی قاجار، تهران لقب دارالخلافه را یدك می‌كشد. در دوره‌ی سلطنت فتحعلی‌شاه قاجار، تهران به‌تدریج رونق بیش‌تری می‌گیرد و بر جمعیت آن افزوده می‌شود. تا زمان پادشاهی ناصرالدین‌شاه بناهای تازه‌ای از جمله باغ و عمارت گلستان، عمارت نگارستان، قصر قاجار و دیگر بناهای مجلل دیگری كه مورد استفاده‌ی بزرگان و سفرای خارجی قرارمی‌گرفت، در شهر ساخته شد.

دوره‌‌ی سلطنت ناصرالدین شاه
دوره‌ی سلطنت ناصرالدین شاه تا كودتای 1299ش/1920م  و انقراض حكومت قاجار پس از آن‌ دوره‌ی توسعه‌ی چشمگیر تهران است. در این زمان تهران دارای چندین محله بود، میدان ارگ، چال‌میدان، محله‌ی سنگلج، بازار و محلاتی در خارج از شهر. از بناهای مهم این دوره می‌توان از باغ و عمارت لاله‌زار، مدرسه و مسجد سپهسالار، مدرسه‌ی دارالفنون كه اولین مدرسه‌ی عكاسی هم در دارالفنون تاسیس شد، كاخ و باغ سلطنت‌آباد،‌ میدان مشق و دیگر بناها نام برد. از اقدامات عمرانی مهم این دوره آمدن برق به تهران و احداث راه‌آهن تهران به شاه ‌عبدالعظیم، تلگراف‌خانه و تاسیس بانك شاهی بود.

دوره‌‌ی سلطنت مظفرالدین شاه
در زمان سلطنت مظفرالدین شاه تا انقلاب مشروطه تحول زیادی در تهران به‌وجود نیامد. اما با پیروزی انقلاب مشروطه، تحولات سیاسی و اجتماعی مهمی در ایران و تهران رخ داد. در این دوره به ‌طور خلاصه می‌توان به سفرهایی كه ناصرالدین‌شاه به اروپا داشت و رویای ساختن شهری به‌ سبك شهرهای اروپایی را در سر‌می‌پروراند، اشاره كرد، ولی توسعه و گسترش شهر تهران در زمان قاجار بدون برنامه و نیازهای روز بود. در تهران خیابانی برای تردد ماشین وجود نداشت، در حالی‌که می شد ساختمان‌های مجلل به سبك معماری شرقی ساخته شده و دروازه‌های زیبای دولت، قزوین و باغ‌ ملی را دید.

 تــــــــــــــــــــــــــــــــــهران

بهمن جلالی، 1386- 1387

دوره‌ی سلطنت پهلوی
دوره‌ی رضاشاه
با انقراض دوره‌ی قاجار و كودتای سال 1302شمسی / 1923م، رضاخان درسال 1304/1925 به سلطنت رسید. با شروع دوره‌ی سلطنت رضاخان از آن‌جا كه روی خوشی به حكومت قاجار نداشت، بناهای زیادی را نابود كرد. از جمله می‌توان تكیه‌ی دولت و دروازه‌های زیبای تهران را نام برد. دوره‌ی سلطنت رضاخان را می‌توان دوره‌ی تجددخواهی و تغییر اساسی در تمام شئون زندگی و معماری تهران و از آن جمله خیابان‌ها و ساختمان‌های دولتی تازه و احداث راه‌آهن شمال و جنوب ایران نام برد. در این دوره، به ‌دلیل نزدیكی روابط ایران و دولت آلمان، تا اشغال ایران توسط متفقین ادامه داشت،  بسیاری از كارهای عمرانی و ساختمانی عمدتا با مشورت مستشاران آلمانی در ایران انجام می‌گرفت و اولین خیابان بزرگ تهران از میدان راه آهن تا میدان تجریش به‌طول 5/18 كیلومتر در این دوره ساخته شد. در این دوره، جمعیت تهران به 880.000 نفر می‌‌رسید.

دوره‌ی محمدرضاشاه
بعد از شكست آلمان نازی و اشغال ایران توسط متفقین و تبعید رضاخان دوره‌ی سلطنت او به‌پایان رسید و پسرش محمدرضا 1320ش/1941م شاه ایران شد و تا سال 1357ش/1979م و پیروزی انقلاب اسلامی سلطنت كرد. در دوره‌ی محمدرضاشاه توسعه‌ی غول‌آسای تهران سرعت گرفت و رشد بهای نفت و به‌خصوص افزایش آن تا بشكه‌ای 30 دلار باعث شد پول زیادی وارد ایران شود در حالی كه كشور به‌دلیل نداشتن نیروی كار متخصص كافی و برنامه‌ریزی علمی قادر به هزینه كردن این مبلغ نبود. در این دوره، جمعیت تهران به‌شدت افزایش یافت و هر روز بر تعداد اتومبیل‌ها و ساختمان‌های مدرن و بلندمرتبه و بزرگ‌راه‌ها اضافه شد و محلات جدیدی در غرب و شرق و تا دامنه‌های كوه البرز به‌وجود آمد. تأثیر این رشد بی برنامه و ازدیاد جمعیت باعث شد تهران هویت خود را چه از نظر اجتماعی و چه از نظر ساخت ابنیه‌های جدید و شهرسازی از دست بدهد و تبدیل به شهری بدون تعریف گردد. ركود در اقتصاد روستاها كه بیش از 60000 روستا را در بر می‌گرفت و مهاجرت بی رویه روستاییان به تهران برای به‌دست آوردن درآمد بیش تر و زندگی به‌ تر هر روز چهره شهر را دگرگون كرد.

تهران پس از انقلاب
پیروزی انقلاب اسلامی و انقراض حكومت پهلوی و حمله‌ی عراق و 8 سال جنگ مسایل بیشماری را به تهران تحمیل كرد و هجوم جامعه‌ی روستایی و شهری نزدیك به مناطق جنگی به تهران باعث آشفتگی بسیاری در تمام جنبه‌های شهری گردید. بعد از جنگ و در دوره‌ی سازندگی، بازسازی ویرانه‌های جنگ، از یك‌طرف و گسترش شهرهای بزرگ و افزایش جمعیت ایران از طرف دیگر این بی‌نظمی شهری را تشدید كرد. دیگر تهران شهر كوچكی با درخت‌های چنار قدیمی در دامنه كوه‌های البرز نیست و جمعیتی حدود 11 میلیون نفر دارد و صاحب تعداد بی شماری ساختمان‌ بلند است كه شكل هر كدام از جایی از جهان گرفته شده و هیچ هویت شرقی و ایرانی ندارد. كنترل شهر تهران با تعداد روزانه 2 تا 5/2 میلیون وسیله‌ی نقلیه‌ی چهار چرخ و 5/1 میلیون موتورسیكلت و 18 میلیون سفر درون‌شهری از دست برنامه‌ریزان خارج شده و در نتیجه كلان‌شهری به‌وجود آمده كه به‌شدت دارای آلودگی هوا، آلودگی صوتی و مصرف بی‌رویه سوخت است و عدم آموزش جامعه‌ی شهری برای زندگی در شهر، رانندگی و رعایت بهداشت، شهری پُر ترافیك و آزاردهنده به وجود آورده است. هنوز هم شاهد هجوم جمعیت به تهران برای كار و زندگی و گم كردن خود در این شهر بزرگ هستیم كه به‌هر حال هر كس می‌تواند درآمدی مشروع یا غیرمشروع كسب كند و در طول سال، روزهای كمی را می‌توان یافت كه قله‌ی زیبای دماوند و كوه‌های البرز را بتوان دید. آلودگی هوا دیگر این اجازه را به‌ شهرنشینان تهرانی نمی‌دهد.

در تهران تمام لایه‌ها را نمی‌توان دید. در این شهر بسیاری وقایع و اتفاقات هست كه زیرزمینی و به دور از چشم دیگران انجام می‌شود. عروسی‌های زیرزمینی، كنسرت‌های موسیقی زیرزمینی، مهمانی‌های زیرزمینی، نمایشگاه‌های زیرزمینی، شوی لباس زیرزمینی، بوتیك‌های زیرزمینی و غیره كه هیچ‌كدام از آن‌ها را نمی‌توان به ‌راحتی دید.
تهران شهر راحتی برای زندگی نیست. شاید بتوان ادعا كرد كه طراحی و رشد آن برای داشتن زندگی راحت و آسوده انجام نگرفته. رشد قیمت مسكن و تورم هر روز بیش تر می‌شود و تمام آن‌چه كه گفته شد فضایی برای زندگی آسوده فراهم نمی‌كند و با این حال تهران هم مثل دیگر كلان‌شهرهای آلوده جهان جاذبه‌ای دارد كه اگر به آن عادت كنی، اجازه نمی‌دهد به شهرهای كوچك‌تر و آسوده‌تر مهاجرت كنی.